Nhóm nghệ nhân xã Cuôr Đăng tái hiện lễ ăn cơm mới của người Ê Đê trong chương trình biểu diễn văn hóa cồng chiêng kỳ 9 với chủ đề Khát vọng ấm no
Sáng 26/9, tại Bảo tàng Đắk Lắk, nhóm nghệ nhân xã Cuôr Đăng đã tái hiện lễ ăn cơm mới của người Ê Đê trong chương trình biểu diễn văn hóa cồng chiêng kỳ 9 với chủ đề Khát vọng ấm no. Cùng với phần nghi lễ, tại sự kiện còn có hoạt động diễn tấu cồng chiêng, nhạc cụ dân tộc, hát dân ca và múa xoang.
Lễ ăn cơm mới, gọi là Hma Ngắt, là nghi lễ nông nghiệp truyền thống của người Ê Đê. Sau vụ thu hoạch lúa rẫy, các gia đình trong buôn lần lượt tổ chức lễ để tạ ơn thần linh, mừng lúa mới về nhà và cầu mong mùa sau no đủ. Nghi lễ thực hiện nhằm tạ ơn các vị thần linh đã ban mưa thuận gió hòa, mừng lúa mới về kho, cầu mong mùa màng mới bội thu, cuộc sống no đủ, bình an. Nghi lễ thường được tổ chức từ tháng 9 đến tháng 11 dương lịch hằng năm, có nơi kéo dài đến tháng Giêng âm lịch.
Ở buôn làng nghi lễ được tổ chức lần lượt tại từng gia đình trong buôn. Trước giờ hành lễ, chủ nhà cùng thầy cúng chuẩn bị mâm lễ ở trước hiên hoặc một vị trí trang trọng trong nhà dài. Gà trống thiến được làm thịt, cơm nấu từ những hạt lúa mới, rượu cần được chuẩn bị đầy ché.
Trong phần tái hiện tại Bảo tàng Đắk Lắk, thầy cúng cùng gia chủ lần lượt thực hiện các nghi thức truyền thống. Lời khấn gửi gắm sự biết ơn đối với các vị thần linh đã phù trợ cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng sinh trưởng; đồng thời cầu mong vụ mùa mới tiếp tục thuận lợi, gia đình khỏe mạnh, buôn làng bình an, cuộc sống ngày càng đủ đầy. Từ bếp lửa của ngôi nhà dài đến kho lúa, cầu thang và dàn chiêng, mỗi không gian đều được đưa vào nghi lễ bằng những cách thức riêng. Nghi thức vẩy rượu cần mang ý nghĩa chúc phúc được thực hiện trang trọng, tạo nên sự kết nối giữa con người với không gian sinh hoạt, sản xuất, những giá trị tinh thần mà cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Qua từng nghi thức, người xem có thể cảm nhận rõ quan niệm của người Êđê về mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên. Hạt lúa không chỉ là sản phẩm của lao động mà còn là kết quả của sự cộng hưởng giữa đất, nước, thời tiết, sức người và những giá trị tinh thần được cộng đồng gửi gắm.
Nghệ nhân Y Krưh Niê, ở buôn Hô, xã Cuôr Đăng cho biết: “Phong tục người Ê Đê ăn cơm mới, làm thịt gà, gọi con cái trong gia đình cầu mong sức khỏe, yên ấm trong gia đình. Khi tới đây thì cũng khấn mong các lãnh đạo tỉnh và du khách nhiều sức khỏe, may mắn. Các anh em, người già người trẻ mang theo đến đây những phong tục truyền thống không để mai một, mất đi. Trong buôn làng mình theo truyền thống thì cúng sức khỏe bằng con gà cũng khấn thần. Đối với người Ê Đê thì ăn cơm mới thể hiện mong muốn gia đình sung túc, no đủ, thóc đầy kho, nhiều sức khỏe. Hôm nay tới đây thể hiện nghi lễ này cũng mong lan tỏa những ý nghĩa đó.”
Việc tái hiện nghi lễ trong không gian bảo tàng vì thế không đơn thuần là giới thiệu một phong tục truyền thống. Đây còn là dịp để làm rõ những giá trị văn hóa được hình thành từ đời sống sản xuất nông nghiệp, nơi mỗi mùa lúa đi qua đều để lại những dấu ấn trong đời sống tinh thần của cộng đồng.
Sau phần nghi lễ trang nghiêm, không khí trở nên rộn ràng khi gia chủ mời thầy cúng, bà con, họ hàng và khách quý cùng thưởng thức cơm mới. Những hạt gạo đầu mùa được nấu thành cơm, cùng với rượu cần tạo nên bữa vui mang đậm tinh thần cộng đồng. Trong văn hóa Êđê, việc cùng ăn, cùng uống và cùng nghe tiếng chiêng không chỉ đơn thuần là hoạt động sinh hoạt. Đó còn là cách kết nối con người, củng cố tình cảm cộng đồng và trao truyền những chuẩn mực ứng xử từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Việc tái hiện Lễ ăn cơm mới cũng góp phần khẳng định vai trò của nghệ nhân trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Những người đang nắm giữ tri thức dân gian chính là cầu nối đưa các giá trị truyền thống từ cộng đồng hôm qua đến đời sống hôm nay.
Trong dòng chảy phát triển của Đắk Lắk, những hoạt động như vậy góp phần tạo thêm không gian để văn hóa truyền thống hiện diện một cách tự nhiên, gắn với cộng đồng và đời sống đương đại. Từ một nghi lễ mừng mùa lúa mới, câu chuyện về khát vọng no đủ, bình an và sự gắn kết cộng đồng của người Êđê tiếp tục được kể bằng tiếng chiêng, lời hát và những phong tục đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ./.
H Xiu
